W społeczeństwie rozpowszechnione są liczne mity dotyczące seksualności człowieka. Jeden z nich dotyczy seksualności osób starszych i twierdzenia, że nie mają one możliwości prowadzenia aktywnego życia seksualnego. Dodatkowym elementem, który nadaje temu zjawisku pejoratywne znaczenie, jest fakt, że seniorów, którzy mają kontakty seksualne, uważa się często za niemoralnych i działających wbrew ludzkiej naturze.

Tego typu twierdzenia nie tylko krzywdzą osoby starsze, ale także oparte są one na poglądach, które nie mają związku z faktycznymi zachowaniami seksualnymi osób starszych. Edukacja seksualna jest jednym z narzędzi, które mogłyby pomóc skorygować błędne postrzeganie okresu starości jako tego, w którym postępuje degradacja funkcji seksualnych. Jednak życie w kulturze uwarunkowanej ściśle poprzez tradycje judeochrześcijańskie nie pozostawia zbyt wiele miejsca na takie rozważania. Korzeni takiego podejścia można upatrywać w dogmacie twierdzącym, że seks służyć ma tylko prokreacji, a każda inna funkcja seksualności niż biologiczna jest grzeszna.

Wbrew powszechnym opiniom zachowania seksualne towarzyszą nam na każdym etapie życia. Występują one od okresu wczesnego dzieciństwa aż do śmierci. Peppard (1986) stwierdził, że potrzeby seksualne utrzymują się przez większość życia, a ich podejmowanie wynika z zadowolenia z życia oraz satysfakcji ze związku, a nie wieku człowieka. Wynika z tego, że jednostka może cierpieć z powodu braku możliwości zrealizowania swoich potrzeb seksualnych. Dlatego też, jeśli uznamy, że na zdrowie człowieka składa się nie tylko brak choroby, ale także poczucie dobrostanu, należałoby dążyć do zapewnienia go również osobom starszym.

Rozłożyste drzewo w jesiennych, złoto-pomarańczowych barwach na tle błękitnego nieba
Ryc. A – Jesienne drzewo. Licencja: Pixabay Content License (giani).

Funkcje i norma seksualna

Seksualność człowieka spełnia trzy podstawowe funkcje. Pierwszą z nich jest funkcja reprodukcyjna. Druga – psychologiczna, która polega na zaspokajaniu potrzeb seksualnych. Trzecia – społeczna, czyli możliwość podtrzymywania więzi oraz relacji z innymi ludźmi.

Norma seksualna wyjaśnia, że człowiek ma prawo do podejmowania niezależnych decyzji dotyczących własnego ciała oraz zakresu i formy zachowań seksualnych, pod warunkiem że nie narusza praw innych ludzi, a także ich wolności. Nie może stanowić również zagrożenia dla czyjegoś zdrowia i życia.

Obraz Klimta: młoda matka tuląca dziecko obok starszej kobiety zakrywającej twarz dłonią
Ryc. B – Gustav Klimt, Trzy okresy życia kobiety. Licencja: domena publiczna (Gustav Klimt).

Seksualność kobiet w późnym wieku

U kobiet dla życia seksualnego w późnym wieku duże znaczenie mają zmiany biologiczne, które odbywają się podczas okresu menopauzalnego. Kluczowy jest hipoestrogenizm. Zaburzenie to wynika z utraty funkcji jajnika. Niedobór estrogenów przekłada się na zmiany zanikowe w skórze oraz błonach śluzowych zewnętrznych narządów płciowych i pochwy. Dochodzi do osłabienia ukrwienia tkanek okołopochwowych, które prowadzą do zaburzeń lubrykacji, jak i atrofii gruczołów Bartholina. Dalsze zmiany polegają na redukcji zarówno rozmiaru, jak i reaktywności łechtaczki. Sytuację dodatkowo komplikuje degradacja włókien kolagenowych, co może skutkować obniżeniem narządu rodnego i jego wypadaniem.

Opisane powyżej zmiany w obrębie układu rozrodczego mogą prowadzić do obniżenia oceny własnej atrakcyjności. Istnieje niebezpieczeństwo, że wprawi to w ruch błędne koło, które potencjalnie może być katalizatorem dla powstawania kolejnych dysfunkcji seksualnych, do których możemy zaliczyć na przykład hipoorgazmię, dyspareunię czy hipolibidemię.

Na zaburzenia seksualne mogą wpływać także normy panujące w danej społeczności. Powszechny wydaje się być pogląd, że kobiety w starszym wieku powinny zakończyć swoje aktywności seksualne. Presja społeczna prowadzić może do poczucia wstydu i umacniać osobę w szkodliwym przekonaniu o niepoprawności jej zachowań seksualnych. Należy również pamiętać, że zamieszkiwanie z rodziną czy w obrębie domu opieki nie ułatwia swobodnego spełniania potrzeb seksualnych.

Seksualność mężczyzn w późnym wieku

U mężczyzn w późnym wieku możemy zaobserwować szereg zmian w zakresie funkcji seksualnych. Część z nich jest łatwa do dostrzeżenia, jak trudności z ponowną erekcją w ciągu 24 godzin po ejakulacji, wydłużenie czasu reaktywności erekcyjnej czy zmniejszenie zasięgu wytrysku nasienia. Zdecydowanie trudniej uzyskać wgląd w zaburzenia czucia nadchodzącej ejakulacji czy kurczliwość mięśnia zwieracza odbytu w trakcie orgazmu.

Mniejszą uwagę zwracają uwarunkowania społeczne lub psychiczne, które często są podstawą dysfunkcji seksualnych. Jednym z mechanizmów wycofania się z aktywności seksualnej jest posiadanie partnerki domagającej się seksu. Zbyt duży nacisk na kopulację stawia takiego mężczyznę w ciężkim położeniu, co może prowadzić do obniżenia oceny siebie jako mężczyzny w związku z brakiem spełnienia oczekiwań partnerki, co z kolei może prowadzić do zaburzeń erekcji. Zwłaszcza u mężczyzn wykazujących się dużą uległością wobec partnerki, co finalnie może przełożyć się na Syndrom Starczego Załamania Seksualnego. SSZS polega na odczuwaniu wzmożonego cierpienia z powodu braku możliwości pogodzenia się ze spadkiem pożądania i podniecenia seksualnego na skutek pojawienia się dysfunkcji seksualnych.

Obraz Tycjana: para kochanków na łące, śpiące dzieci i starzec z czaszkami w tle
Ryc. C – Tycjan, Trzy okresy życia człowieka. Licencja: domena publiczna (Tycjan).

Zaburzenia seksualne w późnym wieku

W 2012 roku w Australii przeprowadzono badanie na grupie 3274 mężczyzn w wieku 75–95 lat, które ujawniło dwa główne zaburzenia seksualne. Z danych wynika, że 47,7% mężczyzn miało hipolibidemię, a 49,4% zaburzenia erekcji (Hyde Z., et al., 2012)1. W polskich danych dotyczących mężczyzn w wieku 60–70 lat jako główne dolegliwości zgłaszano wytrysk przedwczesny, zaburzenia erekcji i hipolibidemię.

Hipolibidemia polega na braku lub utracie pożądania seksualnego, co przejawia się zmniejszeniem zainteresowania tematami seksualnymi, myślenia o sprawach seksualnych, okresowym lub trwałym zubożeniem fantazji erotycznych i niewystępowaniem albo ograniczeniem potrzeb seksualnych. Osoby dotknięte tym zaburzeniem nie posiadają somatycznej przyczyny dysfunkcji seksualnej, są zdolne do podniecenia i zadowolenia seksualnego, ale zainicjowanie kontaktu jest mniej prawdopodobne. Analizując problem pacjenta, należy skupić się na dwóch głównych płaszczyznach – indywidualnej i partnerskiej.

Zagrożenia związane z życiem seksualnym seniorów

Aktywność seksualna w wieku pomenopauzalnym u par różnopłciowych wiąże się z przeświadczeniem, że nie zachodzi potrzeba stosowania barierowych środków antykoncepcyjnych. Myślenie jest uproszczone i przebiega w osi: brak płodności u kobiety – brak potrzeby stosowania prezerwatyw. Zdecydowanie edukacja w tym zakresie pozwoliłaby na uniknięcie szeregu poważnych problemów zdrowotnych, zwłaszcza że wiek nie chroni przed zakażeniem HIV. Lekarze błędnie jednak zakładają, że osoby starsze nie prowadzą aktywnego życia seksualnego. Pominięcie ważnego pytania o aktywność seksualną pacjenta może mieć opłakane skutki. Przykładem jest rozpoznanie zakażenia HIV w stadium objawowego AIDS, co zmniejsza szanse na skuteczne leczenie przedłużające życie. W raporcie przygotowanym przez ECDC z 2018 roku możemy przeczytać, że osoby powyżej 50. roku życia stanowią w Polsce około 10% nowych rozpoznań zakażenia HIV (ECDC, WHO, 2018)2. Dla porównania, w Portugalii odsetek ten sięga 30%.

Barwiony obraz z mikroskopu elektronowego: cząstki wirusa HIV na powierzchni limfocytu T
Ryc. D – Limfocyt T zakażony wirusem HIV, obraz ze skaningowego mikroskopu elektronowego. Licencja: domena publiczna (NIH).

Przebieg infekcji HIV w populacji osób starszych ma inną dynamikę niż wśród osób poniżej 65. roku życia. Obserwuje się szybsze tempo progresji do pełnoobjawowego AIDS (dane z kohort obserwowanych przed wprowadzeniem skutecznego leczenia antyretrowirusowego; CASCADE Collaboration, 2000)3. Dzieje się tak na skutek utraty limfocytów T CD4+ poprzez dwa procesy. Pierwszym z nich jest starzenie się układu immunologicznego. Drugi wynika bezpośrednio z biologicznych właściwości wirusa HIV.

Niestety skuteczność leczenia antyretrowirusowego (ART) jest ograniczona. Starsi pacjenci, mimo osiągania wyższych współczynników adherencji, nie odbudowują puli limfocytów CD4+ w sposób równie efektywny jak przedstawiciele populacji poniżej 35. roku życia (Silverberg M.J., et al., 2007)4. Przekłada się to na wyższe ryzyko ciężkiej infekcji oportunistycznej. Paradoksalnie jednak wolne tempo odbudowy układu immunologicznego ma jasną stronę, gdyż wiąże się z niższym ryzykiem zespołu rekonstrukcji immunologicznej (Ratnam I., et al., 2006)5. Należy wspomnieć, że wśród osób żyjących z HIV/AIDS częściej widuje się zespół kruchości i szacuje się, że występuje on o 10 lat szybciej niż w przypadku osób seronegatywnych (dane w dużej części z okresu przed erą skutecznego leczenia; Desquilbet L., et al., 2007)6.

Starsza para w eleganckich strojach całuje się w parku pełnym czerwonych kwiatów
Ryc. E – Starsza para. Licencja: Pixabay Content License (miltonhuallpa95).

Podsumowanie

Należy pamiętać, że aktywność seksualną należy odroczyć do czasu ustabilizowania stanu zdrowia u pacjentów z grupy wysokiego ryzyka sercowo-naczyniowego, m.in. z nieuregulowanym nadciśnieniem, niestabilną chorobą wieńcową, ciężką chorobą zastawkową, ciężko objawową kardiomiopatią, niewyrównaną niewydolnością serca czy groźnymi zaburzeniami rytmu (Levine G.N., et al., 2012)7. Do grupy wysokiego ryzyka zalicza się też pierwsze 2 tygodnie po zawale mięśnia sercowego leczonym bez rewaskularyzacji (Nehra A., et al., 2012)8, natomiast po zawale bez powikłań, przy braku objawów, aktywność seksualna jest zwykle możliwa już po około tygodniu.

W zaleceniach dotyczących aktywności seksualnych u osób starszych należy wysunąć na pierwszy plan konieczność podejmowania regularnych kontaktów seksualnych – metody treningowe masturbacyjne czy partnerskie. Jest to istotne, gdyż abstynencja seksualna może prowadzić do szeregu zmian określanych jako Zespół Wdowca/Wdowy (Zdrojewicz Z., Lelakowska K., 2006)9, gdzie przywrócenie funkcji seksualnych może być utrudnione.

Złożona etiologia zaburzeń seksualnych u osób starszych wymaga interdyscyplinarnego podejścia do chorego. Choroby sercowo-naczyniowe, endokrynologiczne, metaboliczne czy zaburzenia psychiczne mogą leżeć u podstawy problemu. We właściwej opiece należałoby pochylić się nad tymi jednostkami chorobowymi i określić, czy istnieje możliwość poprawienia funkcjonowania organizmu tak, by dana osoba mogła ponownie cieszyć się aktywnością seksualną, co przełoży się na poprawę jej komfortu i jakości życia.

Źródła

  1. Hyde Z., Flicker L., Hankey G.J., et al. Prevalence and predictors of sexual problems in men aged 75–95 years: a population-based study. J Sex Med 2012; 9(2): 442–453. https://doi.org/10.1111/j.1743-6109.2011.02565.x
  2. European Centre for Disease Prevention and Control, WHO Regional Office for Europe. HIV/AIDS surveillance in Europe 2018 – 2017 data. Kopenhaga: WHO Regional Office for Europe; 2018. https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/hivaids-surveillance-europe-2018-2017-data
  3. CASCADE Collaboration. Time from HIV-1 seroconversion to AIDS and death before widespread use of highly-active antiretroviral therapy: a collaborative re-analysis. Lancet 2000; 355(9210): 1131–1137. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(00)02061-4
  4. Silverberg M.J., Leyden W., Horberg M.A., et al. Older age and the response to and tolerability of antiretroviral therapy. Arch Intern Med 2007; 167(7): 684–691. https://doi.org/10.1001/archinte.167.7.684
  5. Ratnam I., Chiu C., Kandala N.B., Easterbrook P.J. Incidence and risk factors for immune reconstitution inflammatory syndrome in an ethnically diverse HIV type 1-infected cohort. Clin Infect Dis 2006; 42(3): 418–427. https://doi.org/10.1086/499356
  6. Desquilbet L., Jacobson L.P., Fried L.P., et al. HIV-1 infection is associated with an earlier occurrence of a phenotype related to frailty. J Gerontol A Biol Sci Med Sci 2007; 62(11): 1279–1286. https://doi.org/10.1093/gerona/62.11.1279
  7. Levine G.N., Steinke E.E., Bakaeen F.G., et al. Sexual activity and cardiovascular disease: a scientific statement from the American Heart Association. Circulation 2012; 125(8): 1058–1072. https://doi.org/10.1161/CIR.0b013e3182447787
  8. Nehra A., Jackson G., Miner M., et al. The Princeton III Consensus recommendations for the management of erectile dysfunction and cardiovascular disease. Mayo Clin Proc 2012; 87(8): 766–778. https://doi.org/10.1016/j.mayocp.2012.06.015
  9. Zdrojewicz Z., Lelakowska K. Rola stresu w problemach, zaburzeniach i preferencjach seksualnych. Seksuologia Polska 2006; 4(2): 69–79. https://journals.viamedica.pl/sexual_and_mental_health/article/download/33614/24657
  10. Finogenow M., Kaflik-Pieróg M., Strzelczyk D. Postawy wobec starzenia się i osób starszych. Pedagogika Rodziny 2016; 6(3): 43–52.
  11. Horban A., Podlasin R., Cholewińska G., et al. Zasady opieki nad osobami zakażonymi HIV. Zalecenia PTN AIDS 2018. Warszawa: Polskie Towarzystwo Naukowe AIDS; 2018. https://ptnaids.pl/
  12. Gładysz A., Knysz B. (red.). Zakażenia HIV i AIDS – poradnik dla lekarzy. Wrocław: Continuo; 2014.
  13. Lew-Starowicz M., Lew-Starowicz Z., Skrzypulec-Plinta V. (red.). Seksuologia. Warszawa: PZWL; 2018. https://www.abc.uw.edu.pl/katalog/ksiazka/19191
  14. Jakima S. Dysfunkcje seksualne – poradnik dla lekarzy. Warszawa: PZWL; 2019.
To nie jest porada medyczna. Artykuł ma charakter edukacyjny. W razie niepokojących objawów skonsultuj się z lekarzem lub innym specjalistą ochrony zdrowia.