Gruczoł krokowy kryje w sobie wiele tajemnic. Jest miejscem produkcji istotnych dla plemników składników, a także kolebką gruczolakoraków. Pod względem zachorowalności raki prostaty zajmują pierwsze miejsce w populacji męskiej. Natomiast pod względem umieralności trzecie. Nie jest to korzystna statystyka, choć i tak wygląda lepiej niż w przypadku raka płuc. Mówią o tym nagie liczby dotyczące zachorowania na raka prostaty – 15 961 oraz umieralności – 5 220. Spójrzmy na liczbę raków płuc – 14 466, umieralność 16 177 (Wojciechowska U., et al., 2018)1. Widzicie dyskretną różnicę? Według najnowszych danych, za 2023 rok, zachorowań na raka prostaty było już 23 710, a zgonów 5 859 (KRN, 2025)2.

Wykres słupkowy: rak prostaty 19,3% zachorowań i 9,4% zgonów nowotworowych u mężczyzn w Polsce w 2016 r.; rak płuca 29,3% zgonów
Ryc. A – procentowy udział poszczególnych nowotworów zarówno pod względem zachorowań, jak i zgonów (mężczyźni, Polska, 2016). Opracowanie własne na podstawie danych KRN.

Z przedstawionych wyżej danych można wyciągnąć wniosek, że gruczolakoraków prostaty jest stosunkowo dużo, ale mało z nich okazuje się być śmiertelnym zagrożeniem dla chorego. Taka statystyka bezpośrednio pokrywa się z ustaleniami patomorfologów, którzy bardzo często znajdują nowotwór prostaty u osoby zmarłej z całkowicie innej przyczyny. Powstaje całkowicie uzasadnione pytanie – który rak ma zostać usunięty?

Aktualnie bardzo trudno odpowiedzieć na taką wątpliwość precyzyjnie. Niestety nie wiemy, który rak będzie śmiertelnym zagrożeniem, dlatego wycina się większość. Szacuje się, że w badaniach przesiewowych trzeba rozpoznać od 12 do 27 raków prostaty, by uniknąć 1 zgonu z ich powodu (Roobol M.J., et al., 2025)3. Jednakże nauka nie pozostaje bierna wobec tego problemu. Szukamy specyficznych przeciwciał, które oznaczałyby wzrost ryzyka progresji. Dokładniej to materiał tkankowy można wybarwić tak, aby uwidocznić interleukinę 23. Cząsteczki te są produkowane przez mieloidalne komórki supresorowe. IL-23 łączy się ze swoim receptorem na komórkach raka i podtrzymuje aktywność szlaku receptora androgenowego, co powoduje wzrost przeżycia komórek oraz zwiększa się indeks proliferacji (Calcinotto A., et al., 2018)4. Dalszy progres związany jest z mutacjami w obrębie genów MYC, TP53 oraz BRCA2. Takie zjawiska są częstsze u pacjentów z rozsianym gruczolakorakiem opornym na kastrację (Quigley D.A., et al., 2018)5. Możliwość zaklasyfikowania pacjenta do grupy „może czekać” lub „należy interweniować” poprawiłaby komfort życia chorych.

Diagnostyka raka prostaty

Jednak zanim dojdzie w ogóle do zabiegu czy pobrania wycinków, to trzeba jakoś „wyłowić” pacjentów. Objawy raka gruczołu krokowego są zmienne i zależą od lokalizacji, w której się rozwija. Jeżeli jest zlokalizowany w strefie obwodowej, to może być bezobjawowy. Jeśli punktem wyjścia jest strefa centralna gruczołu, to pojawią się objawy dyzuryczne. W przypadku rozwoju choroby dołączają się bóle w miednicy, zaburzenia wypróżnień czy obrzęki kończyn dolnych i genitaliów. Natomiast gdy już pojawią się przerzuty, to na pierwszy plan wysuną się bóle kostne.

Wiemy, jakie są objawy raka prostaty. Takie objawy nie są specyficzne i mogą odpowiadać również innym procesom chorobowym, jak np. zapalenie gruczołu krokowego (ból w miednicy, dyzuria), co może być konsekwencją nieleczonego STD. Dlatego też należy przeprowadzić kolejne badanie. Najłatwiej jest wykonać badanie per rectum, które umożliwi wykrycie guzowatej masy na przedniej ścianie odbytnicy. Zwłaszcza że około 70% raków lokalizuje się w części obwodowej gruczołu (McNeal J.E., et al., 1988)6.

Obecność guzka, jak i podwyższone PSA umożliwia przeprowadzenie kolejnego badania – obecnie przede wszystkim rezonansu magnetycznego (MRI), a dawniej USG przezodbytniczego (TRUS). Jeżeli obecność patologii zostanie potwierdzona, to należy przeprowadzić biopsję. Ze względu na specyfikę biologii gruczolakoraka nie należy poddawać się badaniu, którego celem jest pobranie pojedynczego fragmentu tkanki. Zdecydowanie lepsze szanse na postawienie wartościowego rozpoznania mamy wtedy, gdy pobiera się 10–12 wycinków systematycznych (Eichler K., et al., 2006)7, uzupełnionych o biopsję celowaną w zmiany widoczne w MRI – najlepiej z dostępu przez krocze, co zmniejsza ryzyko zakażenia (Kasivisvanathan V., et al., 2018)8.

Dwa schematy: A – lekarz bada prostatę palcem przez odbytnicę; B – biopsja prostaty igłą pod kontrolą sondy USG w odbytnicy
Ryc. B – A – badanie per rectum; B – biopsja gruczołu krokowego, gdzie z dojścia przezodbytniczego pobiera się 12 wycinków do oceny histopatologicznej. Licencja: A – domena publiczna (National Cancer Institute); B – CC BY-SA 4.0 (Cancer Research UK).

Podsumowując: mamy pana, który zgłosił się z powodu problemów z oddawaniem moczu. Pobraliśmy mu co najmniej dwa razy krew. Zbadaliśmy per rectum, USG oraz zrobiliśmy dwanaście otworków w odbytnicy, przez które pobrano wycinki prostaty. Wynik histopatologiczny to Adenocarcinoma acinare prostatae (Gleason 4+4, czyli grupa ISUP 4). Teraz powstaje pytanie, co zrobić dalej. Zoperować? Naświetlić? Podać hormony? Nic?

Wykres słupkowy przeżyć 5-letnich mężczyzn: rak prostaty 76%, jądro 92%, płuco 13%, trzustka 9%
Ryc. C – 5-letnie przeżycia chorych w populacji męskiej, z nowotworami zdiagnozowanymi w latach 2008–2010. Opracowanie własne na podstawie danych KRN.

Każda z tych metod ma swoje zalety i wady. Operacja w postaci prostatektomii z zamiarem radykalnym z łatwością da wyleczenie w przypadkach, gdy rak zlokalizowany jest wyłącznie w gruczole krokowym. Radioterapia, zwykle w skojarzeniu z hormonoterapią, poradzi sobie również z przypadkiem, gdy nowotwór wychodzi poza torebkę własną prostaty i nacieka na pęcherzyki nasienne. Hormonoterapia ma zastosowanie przy guzach naciekających inne struktury oraz w przypadku rozsiewu, gdzie łączy się ją z lekami nowej generacji. Obserwacja w postaci aktywnego nadzoru jest standardem w raku niskiego ryzyka i często lepszym wyjściem niż bezrefleksyjne cięcie pacjenta (EAU, 2025)9. Możliwości jest wiele. Przeżycia są całkiem przyzwoite – 5 lat od rozpoznania przeżywa ok. 82% chorych (Barańska K., et al., 2023)10, chociaż nie są tak optymistyczne jak np. w raku jądra. Jednak raczej nikt nie chce dopuszczać do sytuacji, w której nowotwór wychodzi poza prostatę i zajmuje sąsiednie narządy. Zatem jakie są sposoby, by uchwycić go dostatecznie szybko?

Preparat mikroskopowy raka prostaty: zlewające się, nieregularne gruczoły nowotworowe zamiast prawidłowej architektury
Ryc. D – prawidłowa struktura gruczołowa uległa zatraceniu, co doskonale widać. W miejsce kółeczek pojawiają się zwarte struktury, które nawet nie przypominają dawnej architektury tkanki. Licencja: CC BY-SA 3.0 (Nephron).

Profilaktyka raka prostaty

Tradycyjnie do wykrywania wczesnego raka prostaty używa się swoistego antygenu gruczołu krokowego (PSA). Jest to marker wytwarzany w komórkach gruczołowych prostaty i wydzielany do światła przewodów. Wartości powyżej 4 ng/ml – w przedziale 4–10 – korelują z około 25% ryzykiem raka, natomiast powyżej 10 już z ponad 50% ryzykiem (American Cancer Society, 2025)11. Niestety PSA jest swoiste dla gruczołu krokowego, a nie dla raka gruczołu krokowego. Wbrew pozorom taka różnica jest istotna. Dzieje się tak ze względu na fakt, że PSA może być podwyższone po aktywności seksualnej, stymulacji prostaty palcem czy biopsji. Zdecydowanie więcej informacji dostaniemy, jeżeli oprócz PSA oznaczy się odsetek wolnego PSA, który pozwoli na dokładniejsze oszacowanie ryzyka raka.

Cztery obrazy MRI prostaty: przekrój poprzeczny i strzałkowy T2, mapa ADC i badanie z kontrastem z guzkiem w strefie obwodowej
Ryc. E – rezonans magnetyczny prostaty: obrazy T2-zależne w przekroju poprzecznym (a) i strzałkowym (b), mapa dyfuzji ADC (c) i obraz po podaniu kontrastu (d). Widoczny guzek w strefie obwodowej gruczołu. Licencja: CC BY (Kulik M., et al., 2014).

Zdecydowanie lepiej w wykrywaniu klinicznie istotnych gruczolakoraków sprawdza się badanie metodą rezonansu magnetycznego, wykonywane u mężczyzn z podwyższonym PSA (Kasivisvanathan V., et al., 2018)8. W przypadku RM nie ma potrzeby umieszczania przedmiotów w odbytnicy, tylko całe badanie odbywa się w bardziej komfortowych warunkach. Radiolog na uzyskanych obrazach nie tylko może zobaczyć zmiany ogniskowe w prostacie, które budzą niepokój, ale także, dzięki sekwencjom dyfuzyjnym (DWI) i badaniu z kontrastem, ocenić, jak bardzo zmiana jest podejrzana – opisuje się to w pięciostopniowej skali PI-RADS. Jeżeli wzbudza silne podejrzenia rozrostu nowotworowego, to należy wykonać biopsję.

Wyżej wymienione metody należą do grupy profilaktyki wtórnej. Polega ona na wykryciu choroby na wczesnym etapie zaawansowania, aby zwiększyć szansę wieloletniego przeżycia. Taka strategia sprawdza się w przypadku raka piersi, jak i raka płuc. Szkoda tylko, że mało kto decyduje się na wykonanie NDTK klatki piersiowej. Byłoby warto zwłaszcza po 20 paczkolatach – od jesieni 2026 roku NFZ finansuje takie badanie osobom w wieku 55–74 lat, które wypaliły co najmniej 20 paczkolat (NFZ, 2026)12. W przypadku raka prostaty zorganizowanego programu przesiewowego w Polsce wciąż nie ma – trwa jedynie pilotaż PRAISE-U na Dolnym Śląsku (Urząd Miejski Wrocławia, 2026)13.

Źródła

  1. Wojciechowska U., et al., 2018
  2. Krajowy Rejestr Nowotworów, 2025 – nowotwór gruczołu krokowego w Polsce w 2023 r.
  3. Roobol M.J., et al., 2025
  4. Calcinotto A., et al., 2018
  5. Quigley D.A., et al., 2018
  6. McNeal J.E., et al., 1988
  7. Eichler K., et al., 2006
  8. Kasivisvanathan V., et al., 2018
  9. EAU, 2025 – Guidelines on Prostate Cancer
  10. Barańska K., et al., 2023
  11. American Cancer Society, 2025 – Tests to Diagnose Prostate Cancer
  12. NFZ, 2026 – program profilaktyki raka płuca
  13. Urząd Miejski Wrocławia, 2026 – pilotaż PRAISE-U
To nie jest porada medyczna. Artykuł ma charakter edukacyjny. W razie niepokojących objawów skonsultuj się z lekarzem lub innym specjalistą ochrony zdrowia.